Yöntem: bu sayılar nasıl derleniyor
Sayım ve ADNKS ayrımı, kent/kır tanımı, yüzölçümü zinciri, harita sadeleştirmesi ve kısmi yılların nasıl işaretlendiği — kaynağıyla birlikte.
Bu sayfa, portaldaki sayıların nereden geldiğini, hangi noktalarda kırıldığını ve neyi söylemediğini anlatır. Sitenin tek kuralı var: hiçbir sayı ne olduğu söylenmeden yayınlanmaz. Aşağıdaki her madde bu kuralın pratikteki karşılığıdır.
- İki ayrı ölçüm var. 1927–2000 genel nüfus sayımları, 2007–2025 Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS). İkisi aynı şeyi ölçmez; doğrudan kıyaslanmazlar.
- Ara yıllar doldurulmaz. Kaynak kurumun yayınlamadığı yıl bu sitede yoktur — örneğin 1928–1934, 1936–1939, 1991–1999 ve 2001–2006 için tek bir sayı bile basılmaz. Tahmin, ara değer ve düzleştirme yapılmaz.
- Kırılmalar işaretlenir, payı hesaplanmaz. Sınır, ölçüm yöntemi, kent tanımı ve yüzölçümü değişiklikleri satır satır işaretlidir; kırılma içeren bir aralıkta portal oran ya da fark hesaplamaz, yerine sebebini yazar.
- Her idari iddia güven etiketi taşır. Kayıtlı 18 idari olayın 3'ü mevzuat referanslı (teyitli), 15'i teyit bekliyor — kaynaklara göre böyle, mevzuat teyidi bulunamadı.
- Boşluk ve yarım yıl gizlenmez. Aylık bir seride bir ay eksik kalırsa çizgi o noktada koparılır ve eksik dönem adıyla yazılır; yılı tamamlanmamış dönemler yıllıklaştırılmaz, "kısmi" olarak işaretlenir.
İlke
Portal tek kişilik, gönüllü bir derlemedir. Elinde kurumsal bir doğrulama zinciri yok; bunun yerine her sayının yanında ne olduğunu yazmayı tercih ediyor. Uygulamada dört kural:
- Yayınlanmamış yıl yoktur. Kaynak kurum bir yılı yayınlamadıysa o yıl seride yoktur. Grafikte çizgi koparılır, tabloda satır açılmaz.
- Kırılma varsa hesap yapılmaz. Aralığın iki ucunu kıyaslayan bir gösterge (artış hızı, yıllık değişim, kent payı farkı) araya bir sınır, yöntem ya da tanım değişikliği girdiğinde sayı basmaz; "–" gösterir ve sebebini yazar.
- Doğrulanmamış iddia etiketlidir. Bir idari olayın kanun numarası birincil metinden görülmediyse cümle kipini korur: "kaynaklara göre …; mevzuat teyidi bekleniyor".
- Boş seri boş kalır. Veri gelmeden ekran açılır ama sayı basmaz. Bugün dört seri bu durumda: yerleşim yeri nüfusları, demiryolu yolcu sayıları, konaklama istatistikleri ve müze ve ören yeri ziyaretçileri. Dolu olan dokuz ekran ise kaynak künyesiyle yayında.
Dolu serilerin kaynak kurumları: nüfusta TÜİK, havalimanında DHMİ, yüzölçümlerinde Harita Genel Müdürlüğü (HGM), ulaşım geometrisinde OpenStreetMap. Bekleyen dört serinin kaynakları: yerleşim yeri nüfusları için TÜİK; demiryolu yolcu sayıları için TCDD Taşımacılık; konaklama istatistikleri ile müze ve ören yeri ziyaretçileri için Kültür ve Turizm Bakanlığı. Ham veri kaynak kurumların kullanım koşullarına tabidir; bu sitenin katkısı derleme, kırılma işaretleri ve açıklamalardır.
Sayım mı, ADNKS mi: iki ayrı ölçüm
İl nüfusu serisi 33 yayınlanmış gözlemden oluşur: 1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960, 1965, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990 ve 2000 genel nüfus sayımları; 2007'den 2025'e kadar her yıl ADNKS. Aradaki yıllar yayınlanmadığı için yoktur.
| Genel nüfus sayımı | ADNKS | |
|---|---|---|
| Yıllar | 1927–2000 (14 gözlem) | 2007–2025 (19 gözlem) |
| Nasıl ölçer | Sayım günü fiilen nerede bulunulduğuna göre (de facto) | Adres kaydına göre (de jure) |
| Zaman kesiti | Sayım günü | 31 Aralık |
| Sıklık | 1927 ile 1935 arası sekiz yıl; 1935–1990 beş yıllık; 1990–2000 on yıllık | Yıllık |
| Kent/kır tanımı | 1935–1985 ciltlerinde "şehirler"; 1990 ve 2000 ciltlerinde "il ve ilçe merkezleri" | İl ve ilçe merkezleri |
Bu yüzden 2000 ile 2007 doğrudan kıyaslanmaz. İki sayı arasındaki farkın ne kadarının ölçüm yönteminden, ne kadarının gerçek nüfus hareketinden geldiğini bu site hesaplamaz — böyle bir ayrıştırma elimizdeki veriyle yapılamaz. Portal yalnızca kırılmayı işaretler. Yıllara göre il nüfusu ekranı da bu yüzden tüm seriyle değil, kesintisiz ADNKS dönemiyle açılır; tüm seri tek tıkla görülebilir ama aralığın iki ucunu kıyaslayan göstergeler o seçimde sayı basmaz.
Sonraki cilt önceki yılı düzeltir
Sayım ciltleri bir önceki sayımı da basıyor ve bazen farklı basıyor. Kural açık: bir yıl birden fazla ciltte yayınlandıysa en son cilt esas alınır, eski sürüm not olarak kayda geçer.
| Yıl | Kendi cildi | Portalın kullandığı değer | Ne değişti |
|---|---|---|---|
| 1980 | 750.144 | 749.610 (1985 cildi) | Suşehri'nin köy nüfusu 274, Yıldızeli'ninki 260 kişi düşürülmüş; şehir sütunları aynı kalmış |
| 1985 | 772.209 · 12 ilçe · kent 315.336 ("şehirler" tanımı) | 771.555 (1990 cildi) · 17 ilçe · kent 329.043 ("merkezler" tanımı) | Toplam, ilçe dağılımı ve kent tanımı — üçü birden |
| 1940 ve 1945 | 468.243 · 490.493 | Aynı değerler (kendi ciltleri) | 1950 cildi ikisini de birebir aynı basıyor; düzeltme yok |
1927 cildindeki yekûn hatası
1927 tahririnin Sivas sayfasında yekûn satırı 392.551 basılıdır. Portal bu sayıyı kullanmaz, 329.551 kullanır — rakamlar ters yazılmış görünüyor (329 ↔ 392). Gerekçe cildin kendi içinde:
- Aynı satırdaki erkek 153.841 + kadın 175.710 = 329.551.
- Cildin kendi kesafet (yoğunluk) sütunu 12,2 kişi/km² basıyor: 329.551 / 26.930 = 12,2. Yekûn 392.551 olsaydı aynı sütunda 14,6 çıkardı.
- Dokuz kazanın nüfus toplamı da tam olarak 329.551 ediyor.
Aynı sayfa ikinci bir hatayı da kendi içinde yakalatıyor, bu kez alan sütununda: Şarkışla'nın yüzölçümü 3.495 km² basılmış. Oysa cildin Şarkışla satırında bastığı kesafet 14,6 ve bu ancak 3.425 km² ile tutuyor (50.081 / 3.425 = 14,6; 3.495 ile 14,3 çıkardı). İkinci denetim: dokuz kazanın alan toplamı 3.425 ile cildin il yekûnu olan 26.930'a birebir oturuyor, 3.495 ile 27.000 ederdi. Düzeltmeden sonra 1927 sayfasındaki her rakam birbirini tutuyor: nüfus 329.551, alan 26.930, şehir 55.845, kır 273.706.
1927 il yekûnu dokuz kazanın toplamıdır: Sivas, Şarkışla, Zara, Hafik, Yenihan (bugünkü Yıldızeli), Kangal, Divrik (Divriği), Darende ve Gürün. Darende o tarihte Sivas'ın kazasıdır — cilt onu Sivas sayfasında sayıyor; kaynaklara göre 1934'te Malatya'ya geçmiştir (mevzuat teyidi bekleniyor). Suşehri ve Koyulhisar o yıl Şebinkarahisar vilayetine bağlıdır: nüfusları portalda görünür (tahrir onları da saymıştır) ama Sivas'ın 329.551'ine eklenmez; tabloda işaretlenir ve "il payı" sütunları boş kalır. Aziziye listede hiç yoktur; kaynaklara göre 1926'da Kayseri'ye geçmiştir (mevzuat teyidi bekleniyor).
Bir rakam kendi yılının sınırlarına göre olmayabilir
1990 cildi 1985 sütununu bugünkü 17 ilçeyle tablolamış; oysa Akıncılar, Gölova, Altınyayla, Doğanşar ve Ulaş 1985'te ilçe değildi. Rakam yanlış değil — "bugün Akıncılar olan yerin 1985 nüfusu" anlamına geliyor — ama neye göre tablolandığı söylenmeden yayınlanamaz. Portal bu satırlara tablolama yılı notu düşer.
"Son gözlem" ile "son güncelleme" aynı şey değil
Ekran künyesinde tek tarih vardır: siteye yüklendi, yani o serinin bu portala en son ne zaman işlendiği. Kurumun yayın tarihi değildir. Verinin hangi döneme ait olduğu künyede yazmaz; yıl seçicisinde, tablonun yıl ya da dönem sütununda ve panodaki kartların altındaki ölçüm notunda görünür (“ADNKS · 31 Aralık 2025” gibi). Yükleme için kayıt yoksa alan "tarih kaydı yok" der — bu, verinin eksik olduğu anlamına gelmez, yalnızca yükleme tarihinin kayıt altına alınmadığı anlamına gelir.
Üç kırılma ekseni
Tek bir "bu satır sorunlu" bayrağı yeterli değil, çünkü bir değişiklik bir sütunu bozarken diğerini bozmayabiliyor. Portal üç ekseni ayrı tutar:
| Eksen | Neden olur | Neyi bozar | Neyi bozmaz |
|---|---|---|---|
| Sınır ve yöntem kırılması | İl toprak alıp verdi; ya da ölçüm sayımdan ADNKS'ye geçti | Artış hızı, dönem kıyasları | — |
| Yüzölçümü eskimesi / revizyonu | Alan yeniden ölçüldü ya da önceki ölçüm eskimişti | Nüfus yoğunluğu | Nüfusun kendisi |
| Kent tanımı kırılması | "Şehirler" tanımı "il ve ilçe merkezleri" oldu | Kent payı, kent/kır dağılımı | Toplam nüfus |
Kırılmalar elle yazılmaz; idari olaylardan ve ölçüm kayıtlarından türetilir. Dört kural işletilir:
- Yalnızca adı değişen olay seriyi kırmaz. Sayı aynı yerin sayısıdır: Yenihan'ın Yıldızeli olması ya da Aziziye'nin Pınarbaşı olması hiçbir seride kopuş üretmez.
- Bir birim devredildiğinde kırılma kendi serisine değil, veren ve alan ilin serisine düşer. Suşehri'nin serisi 1933'te kopmaz; Sivas'ınki ve Şebinkarahisar'ınki kopar.
- İç yeniden düzenleme üst birimi kırmaz. Bir ilçe ikiye bölündüğünde ilin toplamı bir kişi bile değişmez; kırılma ancak devreden birim başka bir üste bağlıysa üste düşer. Bu yüzden 1990'da beş yeni ilçenin kurulması il serisini kırmaz, ilçe serilerini kırar.
- Şüphe kırılmadan yana çözülür. Bir olayın hangi birimden geldiği kayıtta yoksa kırılma korunur: sahte bir kırılma "–" gösterir, kaçırılan bir kırılma ise uydurma bir artış hızı yayınlar. İkincisi daha kötü.
1985: kent tanımı değişti, insanlar değişmedi
1935–1985 ciltleri kent nüfusunu "şehirler" (şehir statüsündeki yerler) olarak veriyor; 1990 cildinden itibaren tanım "il ve ilçe merkezleri" oluyor (büyüklükten bağımsız). 1985 için iki tanım da yayınlanmış ve Sivas'ta aradaki fark 13.707 kişi: şehir tanımıyla 315.336, merkez tanımıyla 329.043. Aynı insanlar sayılıyor, farklı sınıflandırılıyor.
Portalın verisinde ayrım şöyle düşüyor: 1927–1980 satırları şehir tanımını, 1985 ve sonrası merkez tanımını taşıyor. 1985 iki tanımın da yayınlandığı yıl olduğu için kırılma orada işaretleniyor.
Sonuç: kent–kır ekranında kent payı 1980 ile 1985 arasında kıyaslanamaz ve portal o aralıkta kent payı farkı hesaplamaz. Toplam nüfus bu değişiklikten etkilenmediği için artış hızı kesintisiz hesaplanmaya devam eder. Portal 1985 için merkezler tanımını kullanır; şehir tanımıyla yayınlanan değer not olarak kayıtlıdır.
İdari tarih: ilçeler yerinde durmaz
Sivas'ın 1927'deki kazalarıyla bugünkü 17 ilçesi aynı yerler değil. Bir ili "17 satırlık ilçe tablosu" gibi tutmak bu tarihi söyleyemez ve karşılığında sessizce yanlış istatistik üretir. Portal kimliği durumdan ayırır: bir birim (örneğin Suşehri) adı ve bağlılığı değişse de aynı birimdir; hangi yıllar arasında hangi adla, hangi düzeyde, kime bağlı olduğu ayrı tutulur; değişimin kendisi kanunu, tarihi ve güven etiketiyle ayrı bir olay olarak kaydedilir.
Pratik karşılığı: tablo satırları o yılın adını taşır (1927'de "Yenihan", 1935'te "Yıldızeli"), bugün Sivas ilçesi olmayan birimler görünür ama işaretlidir, o yıl Sivas'a bağlı olmayan birimler ise il toplamına katılmaz.
Kayıtlı 18 olay — Güven sütunu bu sayfadaki düz yazı için de geçerlidir: teyit bekliyor etiketli bir satıra dayanan her cümle, nerede geçerse geçsin, mevzuat teyidi bekliyor demektir.
| Yıl | Olay | Dayanak | Güven |
|---|---|---|---|
| 1923 | Şebinkarahisar, Sivas Vilayeti'nin sancağı olmaktan çıkıp vilayet oldu; Suşehri ve Koyulhisar ona bağlı olduğu için Sivas'ın dışında kaldı | Mevzuat referansı yok | teyit bekliyor |
| 1926 | Aziziye ilçesi Sivas'tan alınıp Kayseri'ye bağlandı | Kanun/kararname numarası bilinmiyor | teyit bekliyor |
| 1926 | Aziziye'nin adı Pınarbaşı oldu | Mevzuat referansı yok | teyit bekliyor |
| 1933 | Şebinkarahisar vilayeti kaldırıldı; dört kazası dört ayrı ile dağıtıldı | 2197 sayılı Kanun, 20.5.1933 · RG 2411 | teyitli |
| 1933 | Suşehri ve Koyulhisar Şebinkarahisar'dan alınıp Sivas'a bağlandı | 2197 sayılı Kanun, 20.5.1933 · RG 2411 | teyitli |
| 1933 | Şebinkarahisar il olmaktan çıkıp Giresun'un ilçesi oldu | 2197 sayılı Kanun, 20.5.1933 | teyitli |
| 1934 | Darende kazası Sivas'tan ayrılıp Malatya'ya bağlandı (9.12.1933 tarihli kanun, yürürlük 1.6.1934; 1927 sayımı Darende'yi içerir, 1935 içermez) | 2347 sayılı Kanun — birincil metin görülmedi | teyit bekliyor |
| 1935 | Yenihan kazasının adı Yıldızeli oldu | 1927 cildinde "Yenihan", 1935 cildinde "Yıldızeli"; kesin yıl bilinmiyor, 1935 üst sınır | teyit bekliyor |
| 1948 | İmranlı, Zara'dan ayrılarak ilçe oldu (Ümraniye bucağı; ad değişikliği ve kuruluş aynı işlem — yürürlük 1.1.1948) | Kanunla yapıldığı biliniyor, numarası bilinmiyor | teyit bekliyor |
| 1953 | İpsile (Tozanlı) bucağı Hafik'ten Sivas Merkez'e bağlandı | Mevzuat referansı yok | teyit bekliyor |
| 1953 | Gemerek, Şarkışla'dan ayrılarak ilçe oldu (yürürlük 1.5.1953) | Kaynak "resmî karar" diyor; kanun mu kararname mi belirsiz | teyit bekliyor |
| 1965 | Hafik'ten Sivas Merkez'e yaklaşık 51 km² geçti | Mevzuattan değil, cilt aritmetiğinden çıkarıldı | teyit bekliyor |
| 1965 | Koyulhisar'dan Suşehri'ne yaklaşık 22 km² geçti | Mevzuattan değil, cilt aritmetiğinden çıkarıldı | teyit bekliyor |
| 1990 | Akıncılar ilçe oldu (Suşehri'nden ayrıldı) | 3644 sayılı Kanun, 9.5.1990 — tarih teyitli, numara birincil metinden doğrulanmadı | teyit bekliyor |
| 1990 | Gölova ilçe oldu (Suşehri'nden ayrıldı) | 3644 sayılı Kanun, 9.5.1990 — tarih teyitli, numara birincil metinden doğrulanmadı | teyit bekliyor |
| 1990 | Altınyayla ilçe oldu (Şarkışla'dan ayrıldı) | 3644 sayılı Kanun, 9.5.1990 — tarih teyitli, numara birincil metinden doğrulanmadı | teyit bekliyor |
| 1990 | Doğanşar ilçe oldu (Merkez'den ayrıldı; 1953'ten beri Merkez'e bağlı bucaktı) | 3644 sayılı Kanun, 9.5.1990 — tarih teyitli, numara birincil metinden doğrulanmadı | teyit bekliyor |
| 1990 | Ulaş ilçe oldu (Merkez'den ayrıldı) | 3644 sayılı Kanun, 9.5.1990 — tarih teyitli, numara birincil metinden doğrulanmadı | teyit bekliyor |
Tablodaki yıl, değişikliğin seride ilk göründüğü yıldır; yürürlük tarihiyle aynı olmayabilir. Darende 1 Haziran 1934'te Malatya'ya geçti ama seride 1935 sayımında görünür.
1965'teki iki satır ayrı bir cinsten: bunlar mevzuattan değil, veriden çıkarıldı. 1965 cildinde il yüzölçümü 1960 ile birebir aynı (28.488 km²) ama dört ilçenin alanı değişmiş ve değişimler tam olarak birbirini götürüyor: Hafik 3.018 → 2.967 ile Merkez 3.175 → 3.226 (−51 / +51), Koyulhisar 968 → 946 ile Suşehri 1.643 → 1.665 (−22 / +22). Bir ölçüm revizyonu böyle sıfıra kapanmaz; bu bir sınır değişikliğidir. Hangi köylerin hangi kararla devredildiği bilinmiyor; olay 1960–1965 aralığına düşüyor ve 1965 kanıtlanabilen ilk yıl.
İlçe sayısı bu yüzden yıla göre değişir: 1927'de Sivas'ın dokuz kazası vardır, 1935'te on, 1950'de on bir, 1955'ten sonra on iki, 1990'dan beri on yedi. Tabloda 1985'in on yedi satır taşıması bir çelişki değil, yukarıdaki tablolama yılı durumudur.
Yüzölçümü ve yoğunluk
Yoğunluk alandan türediği için, alan değiştiğinde yoğunluk da "değişmiş" görünür — toprak hiç el değiştirmese bile. Portal bu yüzden yüzölçümünü idari döneme değil, ölçümün ait olduğu yıla bağlar ve her gözlemin yanında hangi ölçümün kullanıldığını söyler.
| Ölçüm yılı | Kaynak | İl alanı (km²) |
|---|---|---|
| 1927 | 1927 Genel Nüfus Tahriri | 26.930 |
| 1935 ve 1940 | 1935 ve 1940 sayım ciltleri (aynı değer) | 26.740 |
| 1945 | 1945 Genel Nüfus Sayımı | 28.941 |
| 1955 | 1955 Nüfus Sayımı | 28.281 |
| 1960 | 1960 Nüfus Sayımı; 1965, 1970, 1975 ve 1980 ciltleri aynı değeri basıyor | 28.488 |
| 2000 | 2000 Genel Nüfus Sayımı | 28.549 |
| 2014 | HGM · 2014 il ve ilçe yüzölçümleri | 28.164 |
| 2025 | HGM · 2026 il ve ilçe yüzölçümleri | 28.138 |
Tabloda bazı sayım yılları yok, çünkü o ciltler yeni bir ölçüm yayınlamıyor: 1985 ve 1990 ciltleri yüzölçümü hiç vermiyor (o iki satır 1980 ölçümünü taşır), 1950 cildi ise 1945'in alanlarını birebir yeniden basıyor — on ilçenin onunda da, il toplamında da. Olmamış bir ölçümü kayda geçirmek iki şeyi birden bozardı: hem var olmayan bir ölçüm ilan ederdi, hem de "bu alan eskimiş" uyarısını susturmuş olurdu. ADNKS dosyaları da yüzölçümü vermediği için 2007–2013 arası 2000 sayımının ölçümünü taşır.
Yani ilçe alanları yedi yılda değişti — ama hepsi aynı sebepten değil. Altısında ölçü değişti: 1945, 1955, 1960, 2000, 2014 ve 2025. Birinde, 1965'te, toprak değişti: Hafik'ten Merkez'e 51 km², Koyulhisar'dan Suşehri'ye 22 km² geçti; ilçe alanları değiştiği hâlde il toplamı iki yılda da 28.488 km² kaldı.
Bu yedi yılda yoğunluk bir önceki gözlemle kıyaslanamaz ve portal o aralıkta yoğunluk farkı hesaplamaz. 1935 ve 1940 ciltleri 1927'nin alanlarını birebir yeniden basıyor, 1970–1980 ciltleri de 1965'inkini; onlar yeni ölçüm sayılmadığı için listede yok.
Somut hali: 1940'ta il nüfusu 468.243, alan 26.740 km², yoğunluk 17,5; 1945'te nüfus 490.493, alan 28.941 km², yoğunluk 16,9. Nüfus arttı, yoğunluk "düştü". İki değer yan yana konamaz — arada il toprak alıp vermedi, yalnızca cetvel değişti. (Ciltlerin kendi kesafet sütunu bu yılları tam sayıya yuvarlıyor: 1940 için 18, 1945 için 17. Portal alanı ve nüfusu kendisi bölüp bir ondalıkla gösterir.)
Üç ayrı sebep, üç ayrı cümle
Yoğunluk uyarısı tek bir metinle geçiştirilmez; sebep farklıysa cümle de farklıdır:
- Sınır değişti — aralıkta gerçekten toprak el değiştirmiş (1927'den 1935'e: Darende çıktı, Suşehri ve Koyulhisar girdi).
- Yüzölçümü yeniden ölçüldü — toprak aynı, ölçüm değişmiş. 1945 cildinin 28.941'i ile 1940 cildinin 26.740'ı arasındaki fark budur.
- Yüzölçümü güncellendi — önceki satırın alanı zaten eskimişti, yeni ölçüm bekleyeni yakalıyor. Zara 1950'de hâlâ 1945 ölçümünü (3.745 km²) taşıyor; 1955'te 2.451 km² oluyor, çünkü İmranlı 1948'de ayrılmıştı — 1950 cildi onu ilk kez listeliyor ama alanı düzeltmemiş — ve ölçüm yedi yıl geç geldi. Burada "cetvel değişti" demek yanlış olurdu.
Portal eski bir ölçümü gizlemez: sayı her zaman basılır, eskiyse yanına sebebini yazan bir uyarı konur ("1945 ölçümü · o tarihten sonra sınır değişti: İmranlı ilçe olarak kuruldu" gibi).
Uyarı eşiği
HGM yüzölçümlerini her yıl güncelliyor ve oynamaların çoğu ±1 km² düzeyinde — 2025'te Şarkışla 2.073'ten 2.074'e geçiyor. On yedi ilçenin on üçüne uyarı basmak, uyarıyı gerçekten gerektiği yerde (Gürün −34, Merkez +16 km²) değersizleştirir. Ölçüt keyfî bir sayı değil: revizyon, basılan yoğunluğu (bir ondalık) değiştiriyor mu? Değiştirmiyorsa görünür uyarı susar, not ve ölçüm yılı yerinde kalır. Alan bilinmiyorsa uyarı açık sayılır — susturmak için kanıt gerekir, tersi için değil. Araya bir idari olay girmişse eşik hiç uygulanmaz: küçük de olsa birim artık aynı birim değildir.
HGM'nin kendi uyarısı
HGM tablolarının başındaki not aynen geçerlidir: Bu haritadaki ülke, il ve ilçe sınırları ile bunlardan hesaplanan yüz ölçümleri itibaridir, resmî nitelik taşımamaktadır.
Sınır belirleme yetkisi 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu gereği İçişleri Bakanlığı'ndadır. Portal bu rakamları "resmî sınır" diye değil, yayınlanmış ölçüm diye kullanır.
Katalogdan gelen alanlar neden kullanılmıyor
Portalın ilk tasarım paketinde ilçe başına yüzölçümleri vardı ve yayınlanmış hiçbir ölçümle uyuşmuyordu: Merkez için 6.760 km² yazıyordu, oysa Merkez için 1927–2000 arasında yayınlanan bütün ölçümler 2.768–3.960 aralığında, HGM'nin 2014 tablosunda da 3.488. Üstelik yanlış yönde, çünkü 1990'da Ulaş ve Doğanşar Merkez'den ayrıldı, Merkez küçülmeliydi. On yedi rakamın tam olarak HGM'nin 2014 il toplamına (28.164) toplanması da bir doğrulama değil, o toplamın ilçelere dağıtıldığının işaretiydi. Bu rakamlar kaldırıldı. Merkez'in 2025 yoğunluğu düzeltmelerden sonra 112,4 kişi/km²'dir (HGM 2026 tablosu); aynı nüfus katalog alanıyla 58,3, 2000 sayımının alanıyla 142,3 çıkardı.
Haritadaki sınırlar bir ölçüm değildir
Portaldaki ilçe haritası sadeleştirilmiş bir geometridir: ilçe sınırı poligonları geoBoundaries TUR ADM2 katmanından, yol, demiryolu ve YHT hattı geometrisi OpenStreetMap'ten (Overpass) alınıp aynı izdüşüme çevrilmiş ve il sınırına kırpılmıştır. Kırpmadan kalan birkaç topoloji hatası elle düzeltildi: D100 Akıncılar–Gölova üzerinden il sınırına kadar sürdürüldü, Suşehri ve Koyulhisar'daki çift çizgiler temizlendi, Şarkışla demiryolu şubesi Kalın kavşağına bağlandı, D851'in sarkan ucu D260 kesişimine oturtuldu.
İlçe sınırları © geoBoundaries (CC BY 4.0). Dosya doğrudan geoBoundaries'ten değil, onu yeniden dağıtan bir depo üzerinden alındı; zincirin tamamı lisans sayfasında yazılı. Ulaşım katmanının kaynağı OpenStreetMap'tir ve ODbL koşullarına tabidir.
Sadeleştirilmiş geometrinin üç sonucu var: harita üzerinden alan ölçülmez (yoğunluk her zaman yayınlanmış yüzölçümlerinden hesaplanır); harita yalnızca bugünkü 17 ilçeyi çizebilir, bu yüzden bugün Sivas ilçesi olmayan birimler tabloda ve sıralamada görünür ama haritada yer almaz; sadeleştirilmiş sınır çizgisi hukuki sınır değildir.
Havalimanı serisi: aylıklaştırma ve yayın sürümü
Sivas Nuri Demirağ Havalimanı serisi DHMİ'nin aylık yayınlarından derlendi ve bugün237 ay içeriyor: Ocak 2007 – Eylül 2026, arada eksik ay yok. Yolcu sayıları (iç hat, dış hat) ve uçak trafiği (iniş–kalkış) aynı yayınlardan, aynı yöntemle çıkarıldı.
Aylıklaştırma
DHMİ rakamları yıl başından itibaren kümülatif (YTD) basıyor. Portaldaki aylık değerler şöyle üretildi: Ocak = Ocak kümülatifi; diğer aylar = o ayın kümülatifi eksi bir önceki ayın kümülatifi. Fark her zaman aynı yayın sürümü içinde alınır; iki farklı sürümün sayıları birbirinden çıkarılmaz — revize kümülatiften cari kümülatif çıkarılırsa revizyonun kendisi sahte bir aylık sıçrama olarak görünür.
Eksik ay kuralı
Seride bir ay eksik kalırsa tahminle doldurulmaz: tabloda o ay yoktur, grafikte çizgi koparılır ve eksik dönem grafik başlığının birim satırında adıyla yazılır ("… yüklenmedi, çizgi kesik"). Eksik ayın iki yanındaki "önceki ay" ve "geçen yılın aynı ayı" kıyasları boş kalır: karşılaştırılacak satır konumla değil takvimle aranır — önceki ay gerçekten bir önceki takvim ayıdır, geçen yılın aynı ayı gerçekten (yıl−1, ay). O satır yoksa oran hiç basılmaz. Sessizce yanlış bir sayı basmaktansa sayıyı hiç basmamak doğru.
Yayın sürümü (vintage)
DHMİ bir yılı sonraki yılın yayınlarında revize ediyor. Portal bir ayın değerini önce sonraki yılın aynı ay yayınındaki önceki-yıl sütunundan alır — revizyon orada oturmuştur. O yayın yoksa ayın kendi yılındaki (cari) değer kullanılır ve satır öyle işaretlenir.
| Dönem | Sürüm | Not |
|---|---|---|
| 2007 | Revize | — |
| 2008 | 10 ay revize, 2 ay cari (Temmuz–Ağustos) | 2009 Temmuz yayını DHMİ sitesinde yok, bu yüzden 2008 Temmuz kümülatifinin revize hali elde edilemiyor. İki ay 2008 yayınlarının kendi (cari) sütunlarından alındı. Güvenli: revize ve cari kümülatif 2008'in diğer on bir ayında birebir aynı, Temmuz+Ağustos birleşik farkı da birebir aynı — DHMİ 2008 Sivas rakamlarını hiç revize etmemiş. |
| 2009–2010 | Revize | — |
| 2011 | 10 ay revize, 2 ay cari (Eylül–Ekim) | 2012 Eylül yayını DHMİ sitesinde yok (o kutudaki dosya 2012 Ağustos yayınıdır), bu yüzden 2011 Eylül kümülatifinin revize hali yok ve Eylül ile Ekim ayları 2011 yayınlarının kendi sütunlarından alındı. İki ay CARİ vintage taşıyor, satırlarında öyle yazıyor. |
| 2012–2024 | Revize | — |
| 2025 | 9 ay revize, 3 ay cari (Ekim–Aralık) | Bu ayların revize değerini taşıyacak 2026 yayınları henüz çıkmadı. |
| 2026 | Cari · Ocak–Eylül | Bu yılın revize değerleri sonraki yılın yayınlarıyla gelecek. |
Yarım yıl yıllıklaştırılmaz
DHMİ bir ayı takip eden ayın ortasında yayımladığı için serinin son yılı neredeyse her zaman eksik aylıdır. Portal bu yılı tam yıla tamamlamaz, yıllığa çevirmez, mevsimsel düzeltme uygulamaz. Yıl toplamı olduğu gibi gösterilir ve Durum sütununda "kısmi · N ay" diye işaretlenir.
Önceki yılla kıyas yalnızca iki yıl da tam (on iki ay) ve ardışık ise kurulur. Değilse hücre "–" basar; Durum sütunu yılın tam mı kısmi mi olduğunu söyler, "Yıllık değişim" kartının altındaki not da kıyasın neden kurulamadığını yazar (örneğin "2026 yarım (9 ay) · kıyas kurulamaz"). Sekiz ayı on iki ayla bölmek uydurma bir düşüş üretirdi — sayının kendisi yanlış olurdu, yalnızca cümlesi değil.
Doğrulama
Denetimler DHMİ'nin bütün havalimanları tablosu üzerinde çalışıyor; Sivas satırı bu doğrulanmış tablodan süzüldü. Aşağıdaki sonuçlar elle yazılmadı, çıkarım hattının kendi denetiminden üretildi:
- Önceki yükleme ile kıyas. Bu sürümün 2007–2016 ve 2023–2026 aylarının hepsi (164 ay) önceki PDF tabanlı yüklemeyle birebir aynı çıktı. İki ayrı kaynak biçimi (PDF ve xlsx) ve iki ayrı çıkarım yolu aynı sayıyı verdi.
- Türkiye geneli ile kapanış · yolcu. Bütün havalimanlarının aylık toplamı DHMİ'nin TÜRKİYE GENELİ satırından aynı yöntemle türetilen aylıkla 237/237 ayda birebir tuttu. Havalimanı-yılı düzeyinde seri toplamı DHMİ'nin Aralık yayınındaki yıl sonu kümülatifiyle 992/992 tam yılda birebir.
- Türkiye geneli ile kapanış · tüm uçak. Bütün havalimanlarının aylık toplamı DHMİ'nin TÜRKİYE GENELİ satırından aynı yöntemle türetilen aylıkla 237/237 ayda birebir tuttu. Havalimanı-yılı düzeyinde seri toplamı DHMİ'nin Aralık yayınındaki yıl sonu kümülatifiyle 1000/1000 tam yılda birebir.
- Negatif ay ve hesaplanamayan ay. yolcu: 0 negatif, 0 hesaplanamayan · tüm uçak: 0 negatif, 0 hesaplanamayan · ticari uçak: 0 negatif, 0 hesaplanamayan · yük: 0 negatif, 0 hesaplanamayan · kargo: 0 negatif, 0 hesaplanamayan
Güven etiketleri
İdari tarihe ait her iddia bir güven etiketi taşır. Etiketsiz iddia kaydedilemez ve teyitli bir olay kaynaksız kaydedilemez — veritabanı kısıtı reddeder, ayrıca kaynaksız kalmış bir teyitli kaydı arayan bir denetim sorgusu duruyor.
| Etiket | Anlamı | Olay sayısı |
|---|---|---|
| teyitli | Birden çok bağımsız kaynak ve mevzuat atfı var | 3 |
| teyit bekliyor | Tek sağlam ve atıflı kaynak; birincil mevzuat metni görülmedi | 15 |
| doğrulanmamış | Çelişkili kaynaklar ya da tek zayıf kaynak | 0 |
Bugün kayıtlı 18 olaydan teyitli olan üçü de 1933 tarihli 2197 sayılı Kanun'a dayanıyor: Şebinkarahisar vilayetinin kaldırılması, Suşehri ile Koyulhisar'ın Sivas'a bağlanması ve Şebinkarahisar'ın Giresun'un ilçesi olması. Geri kalan on beş olay teyit bekliyor: kaynaklara göre böyle olmuştur, mevzuat teyidi bekleniyor. Bu kayıtların derlendiği ortamda mevzuat ve kurum siteleri doğrudan okunamadı; birincil metinler hâlâ görülmüş değil.
Etiket arayüzde de görünür: teyit bekliyor etiketli bir olaya dayanan her açıklama cümlesi kipini korur ve sonuna "mevzuat teyidi bekleniyor" notunu alır. Grafikte idari olaylar dikey kesik çizgi ve kanun referanslı not olarak işaretlenir; ölçüm yöntemi değişimi ise ayrı bir görsel dille — seriyi renkli bölümlere ayırıp aralarına soluk kesikli bir köprü koyarak. Farklı şey, farklı işaret.
Doğrulanmayı bekleyenler
Bu liste kapatılmadan portal "tamam" demiyor. Elindeki kaynak bir birincil metinse ve aşağıdakilerden birini çözüyorsa, bildirmeniz doğrudan veriye yansır.
- Aziziye'nin 1926'da Kayseri'ye bağlanmasına ilişkin kanun ya da kararname numarası.
- 3644 sayılı Kanun numarasının birincil metinden teyidi (9.5.1990 tarihi teyitli).
- 2347 sayılı Kanun metni (Darende, yürürlük 1.6.1934).
- İpsile / Tozanlı'nın 1953'te Sivas Merkez'e bağlanma kararının mevzuat referansı.
- İl alanının 1945 cildinde 26.740'tan 28.941 km²'ye çıkmasının sebebi. Arada toprak değişimi yok; 1975 cildinin "Yüzölçümüne göller dahil değildir" dipnotu bir konvansiyon değişikliğine işaret ediyor olabilir.
- Yenihan → Yıldızeli ad değişikliğinin kesin yılı (1927 cildinde "Yenihan", 1935 cildinde "Yıldızeli"; şu an 1935 yer tutucu).
- 1927 kent/kır ayrımının birincil cilt teyidi. Kaza kırılımı ikincil bir derlemeden geliyor; dokuz kazanın şehir toplamı (55.845) ve kır toplamı (273.706) il satırıyla, Sivas şehri için verdiği 28.498 rakamı da birincil cildin kendi tablosuyla birebir tutuyor — ama tahririn kendi şehir/köy sütunlarını görmek gerekiyor.
- İmranlı'yı ilçe yapan kanunun numarası (1.1.1948 tarihi verildi).
- Gemerek'i ilçe yapan 1.5.1953 tarihli işlemin türü ve numarası (kanun mu, kararname mi).
- 1960–1965 arası iki ilçeler arası toprak devri (Hafik → Merkez yaklaşık 51 km², Koyulhisar → Suşehri yaklaşık 22 km²) — yalnızca yüzölçümü aritmetiğinden çıkarıldı, mevzuat referansı yok.
Bir hata gördüyseniz ya da yukarıdakilerden birinin birincil kaynağı elinizdeyse forumda bildirebilirsiniz. Düzeltme geldiğinde ilgili sayı ve etiketi birlikte güncellenir.
Terimler
- Genel nüfus sayımı (de facto)
- 1927–2000 arasında uygulanan sayım. Kişi, sayım günü fiilen nerede bulunuyorsa orada sayılır. Portalda "sayım" olarak etiketlenir.
- ADNKS
- Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi. 2007'den itibaren yıllık; kişi, kayıtlı adresinde ve 31 Aralık kesitiyle sayılır. Sayımla aynı şeyi ölçmez.
- Kent / kır
- Nüfusun yerleşim türüne göre ayrımı. Tanım 1990 cildinde değişti: 1935–1985 ciltlerinde "şehirler", sonrasında "il ve ilçe merkezleri". 1985 için iki tanım da yayınlandı; portal merkezler tanımını kullanır. Portalın verisinde 1927–1980 şehir, 1985 ve sonrası merkez tanımını taşır.
- Kent payı
- Kent nüfusunun toplam nüfusa oranı (yüzde). Kent tanımı değiştiğinde kırılır; toplam nüfus bundan etkilenmez.
- Nüfus yoğunluğu
- Kişi / km², bir ondalıkla. Paydadaki alan, o yıl için geçerli yayınlanmış yüzölçümüdür; alan eskimişse ya da yeniden ölçülmüşse yoğunluk uyarı taşır.
- Yıllık artış hızı
- Binde (‰) cinsinden bileşik yıllık değişim. Sayım aralıkları eşit olmadığı için yıllığa indirgenir. Aralıkta sınır ya da yöntem kırılması varsa hesaplanmaz. Denetim: 1990 cildinin bastığı il artış hızı (−1,06‰) portalın hesabıyla birebir tutuyor, on yedi ilçenin on altısında da uyuşuyor.
- Seri kırılması
- Bir serinin iki gözlemi arasında ölçülen şeyin ya da ölçme biçiminin değişmesi. Portal kırılmayı işaretler; kırılmanın sayıdaki payını hesaplamaz.
- Güven etiketi
- Bir idari iddianın kaynak gücünü söyleyen etiket: teyitli, teyit bekliyor, doğrulanmamış. Etiket arayüzdeki cümlenin kipini belirler. API'de bu üçü sırasıyla
confirmed,probableveunverifieddeğerleriyle döner. - Yayın sürümü (vintage)
- Aynı dönemin farklı yayınlarda farklı basılabilmesi. Kural: mümkünse en son sürüm esas alınır, eski sürüm not olarak kayda geçer. Sayım ciltlerinde ve DHMİ yayınlarında ayrı ayrı geçerlidir.
- Kısmi yıl
- On iki aydan az veri içeren yıl. Toplamı gösterilir, ay sayısıyla birlikte işaretlenir; yıllıklaştırılmaz ve hiçbir yılla kıyaslanmaz — karşısındaki yıl da kısmi olsa bile.
- Tablolama yılı
- Bir rakamın hangi yılın idari sınırlarına göre düzenlendiği. Kendi yılından farklı olabilir: 1990 cildi 1985 sütununu 17 ilçeyle tablolamıştır.
- İl dışı birim
- O yıl Sivas'a bağlı olmayan ama tabloda görünen birim (1927'de Suşehri ve Koyulhisar gibi). Nüfusu gösterilir, il toplamına katılmaz, il payı sütunu boş kalır.
